يك ساعت به روز مانده ، در اطراف به سياحت شهر مشغول [ شد ] . شهر « باكو » در دامنهء كوه و سمت مغرب درياى خزر واقع شده . مردمش ترك‌زبان [ هستند ] . فارسى زبان از تجار « يزد » و « خراسان » و ساير بلاد ، قليلى هستند و از عالم محبت و انسانيت كم‌بهره مىباشند . « قلعهء قديم » هنوز برقرار است و كوچك . مغاز [ ه ] هاى خوب و عمارات مرغوب و « مصفا » دارد ، و به واسطهء اينكه كوهسار و آب شيرين ندارد ، باغات به ندرت دارد . باغ عمومى ساخته‌اند براى تفرج ، جاى باصفا و ممتاز است ، و به واسطهء سنگفرش كوچ [ ه ] ها و عبور گارىها ، خواب را مگر به خواب كسى ببيند ؛ و « حمام » و « مسجد اسلامى » در او اندك ، و آب خوراك و شيرين و جارى كم [ است ] و « پرقيمت » به « پيمانه » مىفروشند . و چشم [ ه ] هاى « نفت » زياد است و جاىهاى و چاه‌هاى بسيار براى تصفيهء نفت ، و كارخان [ ه ] ها فراهم و غالب آتش كشتىهاى « بخار » و « شمندوفر » « 1 » از جرم‌هاى نفت مىشود . و در حوالى آنجا دهكده‌اى است به مسافت دو فرسخ . به گارى اسبى به سهولت مىتوان رفت . « آتشكده » اى است و نام آن زمين « ده سواران » است . و يك دو نفر از « هنود » « 2 » در آنجا مقام دارند و نذورات مىبرند . و از غرايب آن دهكده آن‌كه اندكى روى زمين را خاكش بردارند ، به اندك شعله مشتعل مىشود ، و هروقت بخواهند خاموش « 3 » نمايند ، خاك مىريزند . و ديگر آنكه هرگاه بخواهند در نزديكى به‌جاى نقل دهند ، مثل آن‌كه در خانه « بخارى آتشى » بنا كنند ، راهى از آن زمين مىكشند به آن موضع مقصود ، آتش روشن مىشود . و دور نيست « معدن مخصوصى » باشد و در عمارت كهنه و بىتميز « ساس » و « سرخه » و « مله » كه جانور موذى است ، زياد است ، چون « مازندران » و غالب در شكاف چوب و تخته منزل دارد . روز جمعه ، هجدهم [ شوال 1305 ه . ق . ] ، بعد از فراغ از وظايف صبحگاهى ، « شيخ مهدى » نامى است كه خود را به « باب » و « پاپ » انتساب مىدهد ، اهل همين ملك است . مىگويد از وقت تصرف نمودن « روس » ، « تركستان » را ، آبادى « بادكوبه » روزبه‌روز در

--> ( 1 ) . شمن دفر ( Chemin de fer ) واژه‌اى است فرانسوى به‌معناى راه‌آهن . ( 2 ) . هندىها . ( 3 ) . در اصل : خواموش